Maðurinn á bak við allar helstu akstursíþróttamyndir  á Íslandi –Jóhann A. Kristjánsson.

Upphafið í Reykjavík

Ég er Reykvíkingur, fæddur á Óðinsgötunni, þar sem ég ólst upp fyrstu tólf árin. Síðan fluttum við í Álftamýrina. Ég gekk í Miðbæjarbarnaskólann, fór svo í Gagnfræðaskóla Vesturbæjar við Vonarstrætið og tók landspróf þar. Að því loknu fór ég í Kennaraskólann.

Jóhann A. Kristjánsson – JAK.

Kennaraskólinn var í raun á menntaskólastigi á þessum árum. Þegar ég hafði lokið kennaranáminu bætti ég við einu ári og tók stúdentspróf. Þetta var allt öðruvísi þá en síðar varð. Ég útskrifaðist sem stúdent 1973 og um haustið fór ég norður í Austur-Húnavatnssýslu að kenna á Húnavöllum. Þar var ég í tvo vetur.

Kennslan og skólastarfið

Húnavellir voru heimavistarskóli og þar var maður í raun inni allan sólarhringinn. Ég kenndi fulla kennslu en sat líka yfir nemendum í heimatímum, hjálpaði þeim við námið og tók vaktir á heimavistinni á kvöldin. Krakkarnir lærðu í skólanum, það voru fastar reglur og maður kynntist þeim mjög vel. Launin urðu líka talsverð vegna aukavinnunnar, enda var þetta ekki bara dagvinna heldur heill sólarhringur í kringum skólann.

Eftir tvo vetur á Húnavöllum fór ég suður. Haustið 1975 hóf ég kennslu við Barnaskóla Eyrarbakka og kenndi einnig tvo daga í viku á Litla-Hrauni, ensku og íslensku. Haustið 1976 fór ég síðan að kenna í Öskjuhlíðarskóla, sérskóla fyrir börn með þroskahamlanir. Þar starfaði ég til ársins 2011, fyrst sem kennari, síðan aðstoðarskólastjóri og loks skólastjóri.

Þegar Öskjuhlíðarskóli og Safamýrarskóli voru sameinaðir var öllum stjórnendum beggja skólanna sagt upp. Ég var þá kominn með réttindi til að fara á lífeyri og ákvað að gera það.

Eftir það var ég þó í um tíu ár í forfallakennslu í nýja skólanum, Klettaskóla sem var í göngufæri frá mér. Stjórnendur gátu hringt í mig á morgnana ef það vantaði fólk og þá gat ég skotist yfir. Ég hætti þeirri vinnu eiginlega um miðbik Covid-tímans.

Á Hallærisplaninu 1975

Örvar Sigurðsson lét mikið að sér kveða í bílaheiminum á árum áður.

Myrkrarhöfðinginn, fyrstu myndirnar

Ljósmyndaáhuginn kviknaði þegar ég var í Kennaraskólanum, líklega 1967 eða 1968. Ég hafði þá engan sérstakan áhuga á bílum.

Ég keypti mér Kodak Instamatic með filmuhylki, flash-kubb ofan á og plastlinsu. Þetta var ekki merkileg myndavél, en hún dugði til að koma mér af stað.

Ég gekk fljótlega í ljósmyndaklúbb Kennaraskólans, fór í stjórn og gegndi þar embætti sem kallaðist myrkrahöfðinginn. Það þýddi að ég sá um myrkrarkompuna, að þar væru til efni og aðstaða svo fólk gæti dottið inn, framkallað filmur og stækkað myndir. Smám saman eignaðist ég betri myndavélar og þá batnaði þetta allt saman.

Bílasýning á Akureyri 1980

Fyrstu árin tók ég mest fjölskyldumyndir og myndir í Kennaraskólanum. Ég myndaði félagslífið, tók bekkjarmyndir síðustu árin, myndir úr kennslustundum, af göngum skólans og ýmsum samkomum.

Við skrifuðum annála og gerðum meira að segja tvær kvikmyndir. Önnur þeirra var gagnrýnin mynd um skólastarfið og þar var meðal annars tekin fyrir síðasta kvöldmáltíðin. Það lá við að við yrðum reknir úr kennaranáminu vegna hennar, því kennarinn í kristinfræði vildi ekki gefa okkur árseinkunn. En það tókst að sjatla málið og við náðum að útskrifast.

Bílasýning Kvartmíluklúbbsins í Laugardalshöll um páskana 1978

Bíllinn sem breytti öllu

Ég tók bílpróf sautján ára, en ekki vegna bíladellu. Ég var að vinna í Skrúðgörðum Reykjavíkur, meðal annars á sláttuvélum í Hljómskálagarðinum, á Miklatúni og víðar.

Bílasýning hjá Kvartmíluklúbbnum í apríl 1981

Bílprófið tók ég fyrst og fremst til að geta hækkað í tign og unnið á dráttavélum. Annars fór ég flestar mínar ferðir gangandi. Ég bjó í Álftamýrinni og gekk í Háskólabíó, Kópavogsbíó eða á júdóæfingar hjá Júdófélagi Reykjavíkur á Kirkjusandi.

Þegar ég var kominn norður á Húnavelli var ég hins vegar orðinn nokkuð einangraður. Það var langt að fara til allra átta. Um jólin ákvað ég því að kaupa mér bíl. Fyrsti bíllinn minn var Ford Bronco, árgerð 1966, með sex sílindra línuvél og þriggja gíra beinskiptingu með skiptingu í stýri.

Þetta var algjör bylting. Þá gat ég farið niður á Blönduós og stundum til Reykjavíkur um helgar þegar krakkarnir voru farnir heim.

Ég var mikill kvikmyndaáhugamaður og markmiðið var oft að ná að minnsta kosti í Nýja bíó, þó leiðin væri löng, Hvalfjarðargöngin ekki komin og malarvegur alla leið.

Vorið 1975 seldi ég Broncoinn og keypti Ford Mustang Mach 1, árgerð 1969. Hann var rauður og ég var dálítið heillaður af honum. Þar með lenti ég í bílamenningunni. Maður fór á ball í Klúbbnum á bílnum, hitti aðra á Mustang eða Camaro eigendur og áður en maður vissi af var maður kominn inn í spjallið, spyrnurnar og allt þetta umhverfi.

Bílasýning hjá Kvartmíluklúbbnum í sýningarhöllinni Bíldshöfða 11.-16. apríl 1979

Spyrnurnar og stofnun Kvartmíluklúbbsins

Á þessum árum voru nokkrir staðir sem menn fóru á til að spyrna: upp á Geitháls, inn í Kollafjörð og suður í Kúagerði. Þetta voru beinir malbikaðir kaflar og umferðin var lítil á nóttinni, oft nánast engin.

Ég man þegar einhver rann upp að hliðinni á mér við lokun í Klúbbnum, skrúfaði niður rúðuna og kallaði: „Upp á Geitháls núna.“

Ég vissi varla hvað hann var að tala um, en fór samt á eftir. Þar var hópur bíla að spyrna.

Þetta var auðvitað hættulegt, þó umferðin væri lítil. Ef bíll kom að var bara beðið þar til hann var farinn. Einu sinni kom gamall Willys-jeppi á móti þegar menn voru nýlagðir af stað. Gamall bóndi kom þar að, stoppaði hjá okkur og var skjálfandi því hann hafði fengið tvo bíla á móti sér. Menn keyrðu ekki á hann, en þetta sýndi vel hversu galið þetta gat orðið.

Sumarið 1975 fór lögreglan að elta okkur meira. Tveir úr hópnum, Sigurður Jakobsson og Ólafur Vilhjálmsson, voru færðir á lögreglustöðina í Árbæ og ræddu þar við varðstjóra sem hét Magnús Einarsson og var kallaður Maggi bursti.

Fyrsta kvartmílukeppnin 26. maí 1979

Hann sagði þeim að þetta gengi ekki og spurði af hverju menn stofnuðu ekki bara klúbb og reyndu að koma sér upp aðstöðu. Þetta var mjög skynsamlegt og framsýnt. Í kjölfarið hættu götuspyrnurnar að mestu og við ákváðum að stofna akstursíþróttaklúbb, sem var Kvartmíluklúbburinn.

Frá stofnfundi Kvartmíluklúbbsins á Hótel Loftleiðum 6. júlí 1975.

Kvartmíluklúbburinn var stofnaður á Hótel Loftleiðum 6. júlí 1975. Ég man ekki nákvæma tölu stofnmeðlima, en þeir voru líklega rúmlega hundrað, 105 eða 107. Í kringum þetta voru ungir menn sem höfðu verið mikið í spyrnunum, en líka eldri og reyndari menn. Þar var Örvar Sigurðsson lykilmaður. Hann hafði kynnst þessu í Bandaríkjunum, tók forystu í opinberum samskiptum, varð fyrsti formaður klúbbsins og kom síðar einnig að stofnun Landssambands íslenskra akstursíþróttafélaga.

Hallærisplanið 1978

Frá Geithálsi í Kapelluhraun

Fyrst fengum við úthlutað landsvæði á Geithálsi, fyrir ofan spennustöðvarnar þar sem fangelsið á Hólmsheiði er núna. Þar var fyrsta skóflustungan tekin 1976. Landið var mjög óhagstætt, eiginlega mýri, og við þurftum að grafa nokkra metra niðurá fast. Félagsmenn unnu á kvöldin á lánuðum eða leigðum tækjum, þeir sem kunnu á slíkt.

Síðan tókst okkur að fá nýtt land í Kapelluhrauni. Þá hættum við við framkvæmdirnar á Geithálsi og skildum þær bara eftir. Í Kapelluhrauni var mun einfaldara að koma upp braut. Þar þurfti að mestu að slétta með jarðýtu, þó einhverja hóla þyrfti að sprengja í burtu. Landið fengum við hjá Landgræðslusjóði Íslands.

Það þurfti að huga að leyfum og ýmsu í kringum vatnstöku álversins í hrauninu. Menn höfðu miklar áhyggjur af því að olía færi niður í hraunið og því var mikil kvöð á okkur að passa að ekkert slíkt gerðist. Það mátti til dæmis ekki skipta um olíu á bílum þarna. Þetta svæði er allt breytt í dag; nú er búið að byggja nánast í kringum brautina.

Á þessum tíma þurfti líka að breyta lögum og reglum, því akstursíþróttir voru að hluta til bannaðar eða ólöglegar  samkvæmt þáverandi regluverki. Það þurfti að leysa mál tengd tryggingum og leyfum. Ég þekki ekki nákvæmlega alla þá sögu, en Örvar var lykilmaður í þessum samskiptum.

Hallærisplanið 1974

Fyrstu keppnirnar og myndaheimildirnar

Áður en brautin var tilbúin héldum við sandspyrnukeppnir. Fyrsta sandspyrnan var á Hrauni í Ölfusi 26. júní 1976. Við höfðum líka áður farið suður á Reykjanes og sett upp ólöglega sandspyrnu í snjó, með ljósum og öllu tilheyrandi, fyrst og fremst til að kvikmynda.

Sigurður Jakobsson og Björn Emilsson, sem unnu hjá Sjónvarpinu, komu með kvikmyndatökumenn og tóku þetta upp.

Þetta var aldrei sýnt í sjónvarpi, enda gert án þess að nokkur vissi af, en myndin var sýnd á stórfundi í Laugarásbíó til að halda áhuganum gangandi og fá menn til að undirbúa og græja bíla fyrir svona keppni.

Kvartmílukeppni 25. ágúst 1984

Fyrstu æfingarnar á kvartmílubrautinni í Kapelluhrauni voru haustið 1978. Þar sem keppnisleyfin voru ekki komin mátti aðeins láta einn bíl keyra í einu. Fyrsta eiginlega kvartmílukeppnin var svo 26. maí 1979. Ég hafði byrjað að mynda akstursíþróttir nokkrum árum fyrr, meðal annars torfærukeppni við Þrengslin 1974, þar sem keppt var á nánast óbreyttum bílum — jeppum, Bronco, Willysum og jafnvel sérstakri Volkswagen Bjöllu.

Kvartmílukeppni 4. október 1980

Finnbjörn á Kryppunni.

Ólafur á Kókosbollunni.

Kvartmílukeppni 8. september 1979

Kjartan Kjartansson á Challenger og Ólafur Vilhjálmsson á Kókosbollunni.

Myndirnar urðu smám saman mikilvæg heimild. Ég tók myndir af bílum, keppnum, sýningum og mönnunum sjálfum. Þegar maður horfir til baka sér maður að þetta eru ekki bara bílamyndir heldur heimildir um menningu, félagsskap og tímabil sem annars hefði að miklu leyti horfið. Ef myndirnar frá upphafsárunum væru ekki til væri stórt svart gat í sögu akstursíþrótta og afþreyingar á Íslandi.

Kvartmílukeppni 13. júní 1987

Dagblöðin, DV og fréttamennskan

Fljótlega eftir að Kvartmíluklúbburinn fór af stað byrjaði vinur minn Ragnar Th. Sigurðsson, ljósmyndari á Dagblaðinu, að mynda á keppnum. Blaðið hafði áhuga á fréttum og þannig byrjaði þetta: Ragnar myndaði og ég skrifaði stuttar fréttir. Síðan þróaðist það þannig að ég fór sjálfur bæði að mynda og skrifa.

Kvartmílukeppni 19. september 1981

Benedikt Eyjólfsson á Firebird.

Guðmundur Kjartansson á Cyclone.

Ég var lengi að skrifa um akstursíþróttir og mynda fyrir Dagblaðið og síðar Dagblaðið Vísi, DV, eftir sameiningu blaðanna. Ég hélt því áfram fram til 1986. Þá var ég enn að kenna og hafði gott sumarfrí, en 1986 ég byrjaði í sumarafleysingum á ljósmyndadeild DV.

Þar voru vaktir á daginn, á kvöldin og um helgar. Það varð of mikið að vera líka allar helgar að elta akstursíþróttir, mynda þær og skrifa um þær, sérstaklega þar sem ég var orðinn kvæntur og kominn með börn.

Eftir það leysti ég þó áfram af á fréttavöktum, líka á veturna og um helgar. Síðar, líklega 1997 eða 1998, var ákvað ritstjórn DV að DV skyldi verða ákveðið akstursíþróttablað. Þá fékk ég fjórar síður í íþróttablaði DV eftir hverja helgi.

Til að byrja með gekk það vel, þó stundum væri stolið plássi undir handboltafréttir eða annað. Ef eitthvað stórt gerðist gat ég líka verið með myndir á forsíðu DV.

Kvartmílukeppni 25. september 1982

Valur Vífils veltir bílnum.

Þegar DV fór á hausinn fór ég yfir á Fréttablaðið og var þar í eitt ár. Mér fannst þeir ekki fara vel með myndirnar, birtu stundum flottar myndir sem pínulitlar eindálka myndir. Mér fannst það hálfgerð móðgun við myndirnar og hætti þar.

Þá fór ég yfir á Morgunblaðið og var þar í nokkur ár, þar til blöðin fóru að spara meira með tilkomu stafrænna myndavéla, síma og netsins. Að lokum vildu þau ekki lengur borga fyrir þessa vinnu og þá hætti ég að mestu að mynda akstursíþróttir fyrir fjölmiðla. Mér fannst einfaldlega að blöðin ættu að borga fyrir efni sem þau birtu.

„Guli hraðsuðuketillinn“

Mustanginn seldi ég í byrjun árs 1979. Kaupandinn var Gunnar Jökull, trommari í Hljómum. Áður hafði ég keppt á honum í sandspyrnu, líklega 1977, og þar lenti ég í óhappi. Við höfðum sett bönd meðfram brautinni og einhver hafði skilið eftir spýtu á brautinni. Ég var með spoiler að framan og hann greip spýtuna, sem fór upp í gegnum grillið og braut bílinn allan að framan.

Guli hraðsuðuketilinn á bílasýningu Kvartmíluklúbbsins árið 1978.

Rauður árið 1976.

Á bílasýningu Bílaklúbbs Akureyrar 1978.

Kvartmílukeppni 28. júlí 1979

Camaro Örvars Sigurðssonar.

Monsa Birgis Pálssonar bakara.

Pálmi Helgason tekur burnout.

Í kjölfarið reif ég bílinn í sundur og gerði hann upp. Ég seldi 351 Windsor-vélina úr honum og setti í staðinn Chevrolet small block 400. Það þótti algjört guðlast hjá Ford-mönnum, en á þessum árum var ekki mikið til af hlutum og menn notuðu það sem þeir komust yfir. Ég málaði bílinn síðan gulan.

Kvartmílukeppni 19. maí 1984

Eftir breytingarnar voru einhverjar slöngur í vélinni vitlaust tengdar og það sauð gjarnan á vélinni. Hann fékk því viðurnefnið „guli hraðsuðuketillinn“. Bíllinn fór síðar illa. Hann var seldur, greiðslur gengu illa og málið endaði í dómskerfinu.

Monsa Birgis Pálssonar bakara í keppni við Camaro.

Þegar átti að gera bílinn upptækan fannst hann fyrst ekki, en síðar fannst aðeins skelin uppi á Höfða. Þá var búið að rífa úr honum hjólastell, hásingu, innréttingar, vél og nánast allt annað. Ég held að hann hafi endað austur á Flúðum hjá Gunnlaugi Emilssyni og að lokum ryðgað þar niður. Hann er líklega ekki til í dag.

Sandspyrna Kvartmíluklúbbsins við Hraun í Ölfusi 7. júlí 1979

Finnbjörn Kristjánsson á Kryppunni.

Corvettan, varahlutir og breyttir tímar

Áður en ég seldi Mustanginn keypti ég annan bíl, Chevrolet Corvette árgerð 1969. Ég keypti Vettuna klessta og var þrjú ár að gera hana upp. Ég byrjaði um áramótin 1978/1979 og kláraði vorið 1982.

Þá var eiginlega ein leið til að fá varahluti og aftermarket hluti í svona bíla: í gegnum Örvar Sigurðsson og ÖS umboðið. Menn fóru þangað ef þeir vildu fá eitthvað til að tjúnna vélar eða laga bandaríska bíla. Í dag fer fólk bara á netið, finnur ódýrasta verðið og hagstæðasta flutninginn. Það er allt önnur staða.

Corvettan var með 427-vél sem var skráð 390 hestöfl. Ég keppti á henni fyrsta árið, 1982. Þetta var mjög fallegur og skemmtilegur bíll og ég átti hann í rúm fjörutíu ár. Ég seldi hann 2021 og keypti mér þá nýjan Hilux.

Corvettan á bílasýningu Bílaklúbbs Akureyrar1982.

Guðjón Ágúst Sigurðsson keypti Corvettuna og fór að gera hana upp frá grunni. Nú er hún eiginlega orðin nýr bíll, með nýrri vél, gírkassa, drifi og stýrisbúnaði. Hann lofaði að lána mér hana eina helgi þegar hún yrði tilbúin. Það verður þá fróðlegt að bera saman akstureiginleika Vettunnar fyrir og eftir allar þessar breytingar.

Kvartmílukeppni 25. september 1982 – Corvette

Áður fyrr vorum við að gera þetta í þröngum bílskúrum. Ég leigði til dæmis lítinn og mjóan bílskúr á Langholtsvegi þegar ég byrjaði á að gera Mustanginn upp og við þurftum að ýta bílnum út til að geta unnið almennilega. Við smíðuðum okkur gálga til að taka vélina úr og bjuggum til lausnir sjálfir. Í dag eru menn oft með flott iðnaðarhúsnæði, fullkomin tæki og aðgang að hlutum sem við gátum varla látið okkur dreyma um.

Myndasafn í tilefni af 50 ára afmælis rallsins í fyrra

JAK Mótorsport og endurkoman

Eftir að ég fór á eftirlaun fór ég að dunda mér við að færa filmumyndirnar yfir á stafrænt form. Ég gerði það með því að mynda filmurnar.

Jeppaklúbbur Reykjavíkur í Jósepsdal 20. september 1991

Það var fljótlegt og gæðin urðu ágæt. Ég hef verið Nikon-maður síðan 1986 og þegar Nikon kom síðar með sérstakan búnað til að mynda filmur nýtti ég hann, en í upphafi smíðaði ég minn eigin búnað með ljósi fyrir aftan filmuna.

Torfærukeppni í Þrengslum 1974

Árni Kópsson

Árið 2018 stofnaði ég Facebook-hópinn JAK Motorsport á facebook. Upphaflega hugsaði ég hann bara sem lokað myndaalbúm fyrir vini og kunningja. Fyrst var ég einn í hópnum, síðan bauð ég mönnum inn og með tímanum fjölgaði. Nú eru meðlimirnir orðnir rúmlega þrjú þúsund og fimm hundruð. Ég hef ekki auglýst hópinn mikið, en menn hafa boðið vinum og kunningjum og fólk bætist smám saman við.

Bergþór Guðjónsson

Ég byrjaði á að setja inn eldri bíla- og keppnismyndirnar, en áttaði mig ekki strax á því að best væri að skipuleggja þær í myndasöfn eftir tímabilum. Elstu myndirnar hurfu því niður í bununa. Síðar ákvað ég að setja mikið af þessu inn aftur, meðal annars í tilefni af 50 ára afmæli Kvartmíluklúbbsins. Margir sem eru í hópnum í dag höfðu aldrei séð myndirnar, enda gefast menn fljótt upp á að fletta endalaust niður Facebook-vegg.

Björn Ingi Jóhannsson

Ég fór líka aftur að mæta á keppnir, mér til ánægju, mynda og birta. Að því leyti má segja að ég hafi byrjað upp á nýtt, þó ég sé ekki lengur í þessu sem blaðamaður eða ljósmyndari fyrir fjölmiðla. Ég geri þetta af áhuga og vegna þess að mér finnst mikilvægt að halda þessum heimildum lifandi.

Gunnar Ásgeirsson

Höfundarréttur og virðing fyrir myndum

Myndir á netinu eru viðkvæmt mál. Ég hef oft leyft mönnum að nota myndir, sérstaklega ef þeir hafa einfaldlega samband og spyrja. Stundum sel ég myndir ef menn vilja fá þær stórar eða nota þær í sérstök verkefni, til dæmis á sendibíl eða í kynningarefni. Ég hef yfirleitt verið hógvær í þeim efnum.

Gunnar Gunnarsson á Trúðnum

En mér mislíkar mjög þegar menn taka myndirnar mínar, skera þær til, fjarlægja höfundarmerkingar eða breyta þeim þannig að þær verða ekki lengur eins og ég vildi hafa þær.

Ég er búinn að skera myndirnar eins og ég vil hafa þær. Ef menn vilja nota þær finnst mér lágmark að þeir birti þær eins og þær eru og virði höfundinn. Að taka merkingarnar af eða skera hluta af myndinni burt er, að mínu mati, argasta móðgun.

Auðvitað eru til höfundarréttarlög, en maður þyrfti nánast að hafa lögfræðing í vinnu við að elta allt slíkt. Þegar mynd er einu sinni komin á netið fer hún víða. Það er líka ein af ástæðunum fyrir því að ég hafði hópinn lokaðan í upphafi, þó það verði fljótt erfitt að stjórna slíku þegar margir eru komnir inn.

Haraldur Pétursson

Varðveislan

Ég hef gefið fjölskyldunni skýr fyrirmæli um að myndasafn mitt eigi að fara á Ljósmyndasafn Reykjavíkur, til varðveislu, þegar ég fell frá. Þegar DV fór á hausinn fór myndasafn DV á Ljósmyndasafn Reykjavíkur og þar á ég þegar fullt af myndum. Þær eru varðveittar þar.

Helgi Schöith

Ragnar Róbertsson á rauðum Willys

Ég er ekki búinn að færa allt mitt ljósmyndasafn yfir á stafrænt form. Ég er búinn að færa fjölskyldumyndirnar, Kennaraskólamyndirnar og aksturs- og bílamyndirnar, en á enn alls konar annað efni sem bíður. Safnið er samt orðið mikið til stafrænt og ef eitthvað sérstakt þarf að vinna betur er alltaf hægt að skanna það aftur síðar.

Sigurgeir Kristjánsson á Rússa, Gísli G. Jónsson

Myndirnar eru heimildir. Þær sýna ekki bara bíla heldur fólk, staði, tímaanda, keppnir, félagsskap og þróun. Þess vegna skiptir máli að þær varðveitist og verði aðgengilegar. Greinarnar sem ég skrifaði má finna á tímarit.is og myndirnar eru oft merktar annaðhvort Jóhanni A. Kristjánssyni eða JAK. Ef menn leita eftir nafni, eða leita að torfæru og ákveðnu tímabili, ætti heilmikið að koma upp. Það er seinlegt að skoða þetta, en það er þess virði.

Við Ægissíðu í júní 1982

Gísli Birgir Gíslason