Bifreiðaskoðun hefur tekið gríðarlegum breytingum á síðustu áratugum. Fyrir um hálfri öld var bíllinn að mestu vélrænt tæki og skoðunin eftir því. Mikill hluti hennar byggðist á sjónmati, reynslu skoðunarmanns og tiltölulega einföldum prófunum.
Í dag er staðan allt önnur. Bíllinn fer inn á sérútbúna skoðunarstöð þar sem hemlar eru mældir, undirvagn prófaður, ljós stillt og mæld, mengun könnuð og tölva bílsins í ákveðnum tilvikum lesin rafrænt.
Það sem áður var metið með augum og tilfinningu er þannig í auknum mæli orðið að mælanlegu prófi.
En á sama tíma hefur sjálfur bíllinn tekið enn stærri stökk.
Skoðað undir berum himni
Það er erfitt að ímynda sér það í dag, en árið 1968 fór bifreiðaskoðun í Reykjavík enn fram utandyra.
Í umræðum á Alþingi 30. október það ár lýsti Jóhann Hafstein dómsmálaráðherra aðstöðu Bifreiðaeftirlits ríkisins. Hann sagði húsnæðisskort og takmarkað athafnasvæði koma í veg fyrir að hægt væri að nota nauðsynlegan nútímatækjabúnað.
Lýsingin er sláandi sé hún borin saman við skoðunarstöðvar dagsins í dag.
Sjálf bifreiðaskoðunin var, samkvæmt ráðherranum, framkvæmd „undir berum himni, hvernig sem viðrar“. Á svæðinu var aðeins lítið hús þar sem skoðunarmenn gátu leitað skjóls til að skrifa athugasemdir.
Á þessum tíma voru þegar uppi hugmyndir um nýjan skoðunarskála þar sem nota mætti hemlamæla, stýrismælingavélar, ljósmælingatæki og lyftur eða gryfjur til þess að skoða undirvagn bíla. Markmiðið var ekki aðeins meiri afkastageta heldur nákvæmari og öruggari skoðun.
Þarna sést mjög skýrt fyrsta stóra tæknistökkið í bifreiðaskoðun. Skoðunin átti að færast af planinu og inn á gólf þar sem hægt væri að mæla hlutina.
Frá sjónmati yfir í mælingar
Þróunin hélt áfram næstu áratugina.
Bílgreinasambandið segir að árið 1976 hafi verið lögð fram greinargerð um stöðu bílaverkstæða gagnvart Bifreiðaeftirliti ríkisins. Þar hafi í raun verið lagður grunnur að breyttum skoðunaraðferðum og því að færa hluta skoðunar inn á verkstæði.
Endurskoðun á verkstæðum var kynnt árið 1983, hófst sem tilraun á Norðurlandi árið 1984 og árið 1987 var slíkt fyrirkomulag komið um allt land.
Smám saman varð skoðunin síður háð mati eins einstaklings og meira byggð á stöðluðum aðferðum og mælingum. Hemlar eru ekki aðeins metnir út frá því hvort bíllinn stöðvast. Hemlakrafturinn er mældur. Ljós eru ekki aðeins skoðuð til að sjá hvort þau loga. Ljósgeislinn er mældur og stillingin metin.
Slit og lausagangur í hjóla- og stýrisbúnaði eru ekki aðeins könnuð með því að toga og ýta. Sérhæfður búnaður hjálpar skoðunarmanni að framkalla hreyfingar sem gera galla sýnilegri. Mengun frá brunahreyflum er mæld. Og nú er einnig farið að sækja upplýsingar beint í tölvukerfi bílsins.
Tölvan kemur inn í skoðunarsalinn
Þróunin tók nýtt skref þegar rafrænn aflestur varð hluti af reglubundinni skoðun.
Frá mars 2025 hefur raflestur um OBD-tengi bíls verið hluti af íslenska skoðunarkerfinu fyrir þau ökutæki sem falla undir reglurnar. Með honum má lesa upplýsingar sem geymdar eru í innbyggðum vöktunarbúnaði bifreiðarinnar og varanlega bilanakóða.
Frá ársbyrjun 2026 er síðan farið að dæma á ákveðna bilanakóða meðal annars úr ABS-hemlakerfi, rafstýri, ljósabúnaði, öryggisbeltastrekkjurum, öryggispúðum og fleiri kerfum.
Þetta er mikil breyting frá skoðuninni undir berum himni árið 1968. Skoðunarmaðurinn er ekki lengur aðeins að skoða það sem hann sér. Hann er farinn að spyrja bílinn sjálfan hvort tölvukerfi hans hafi greint bilun.
En bíllinn hefur tekið enn stærra stökk
Vandinn er hins vegar sá að á sama tíma og skoðunarkerfið hefur tekið miklum framförum hefur tæknin í bifreiðum þróast á ótrúlegum hraða.
Bíll frá áttunda áratug síðustu aldar var að mestu samsettur úr vélrænum kerfum.
Ökumaðurinn stýrði. Ökumaðurinn hemlaði. Ökumaðurinn fylgdist með veginum. Ökumaðurinn ákvað hvort hætta væri fram undan.
Nútímabíllinn gerir sífellt stærri hluta þessa sjálfur eða aðstoðar ökumann við það.
Í nýjum bílum eru fjölmargar stjórntölvur. Radar og myndavélar fylgjast með umferðinni. Tölvur bera saman hraða bílsins og ökutækisins fyrir framan. Kerfi geta varað ökumann við hættu, haldið bílnum innan akreinar og í sumum tilvikum gripið sjálf inn í stýringu eða hemlun.
Rafbíll bætir síðan við háspennukerfi, öflugri drifrafhlöðu, rafrænum aflstýringum og flóknu hitastjórnunarkerfi.
Þannig hefur bíllinn þróast úr að mestu vélrænu farartæki yfir í sambland vélbúnaðar, rafeindatækni, skynjara og hugbúnaðar.
Ný tegund af bilun
Þarna verður munurinn á gamla og nýja bílnum sérstaklega áhugaverður.
Slitinn spindilkúla eða lélegur hjólalega skilur oft eftir sig sjáanleg eða mælanleg merki. Biluð bremsa getur komið fram í hemlaprófara. Rangt stillt ljós sést í ljósamælingu. En hvað með tölvukerfi sem vinnur, en fær rangar upplýsingar? Hvað með myndavél sem er örlítið skökk? Hvað með radar sem hefur færst til? Hvað með hugbúnað sem er rangur eða hefur ekki verið uppfærður rétt?
Þar er ekki lengur víst að hefðbundinn skoðunarbúnaður finni vandamálið. Þetta er ein stærsta áskorun bifreiðaskoðunar næstu ára.
Evrópa viðurkennir að bilið hafi stækkað
Þessi staða er ekki bundin við Ísland.
Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins sagði árið 2025 að bilið hefði farið vaxandi milli gildandi reglna um bifreiðaskoðun og þeirra kerfa sem nú væru komin í nútímabíla.
Sérstaklega voru nefnd háþróuð ökumannsaðstoðarkerfi, rafræn öryggiskerfi, raf- og tengiltvinnbílar og hugbúnaðaruppfærslur. Framkvæmdastjórnin taldi núverandi reglur ekki mynda nægilega heildstæðan ramma um þessi atriði.
Í tillögum að nýju evrópsku skoðunarkerfi er því gert ráð fyrir sérstökum flokki fyrir rafræn öryggiskerfi.
Þar er einnig gert ráð fyrir því að nýta rafrænt viðmót bílsins meira, lesa bilanakóða og í ákveðnum tilvikum athuga hugbúnaðarútgáfur og heilleika hugbúnaðar.
Það segir sína sögu.
Skoðunarkerfið sem eitt sinn þurfti að færa af bílaplaninu inn í hús til að geta mælt bremsur og ljós stendur nú frammi fyrir öðru sambærilegu tæknistökki. Í þetta sinn þarf það að komast lengra inn í tölvukerfi bílsins.
Frá auganu yfir í hemlaprófarann – og þaðan inn í hugbúnaðinn
Sé horft yfir síðustu rúmlega hálfa öld má í raun skipta þróuninni í þrjú tímabil.
Fyrst var bifreiðaskoðunin að miklu leyti sjónskoðun.
Síðan komu mælitækin. Nú er þriðja tímabilið hafið, þar sem nauðsynlegt verður að geta metið rafræn kerfi, skynjara og hugbúnað. Skoðunin hefur því alls ekki staðið í stað. Þvert á móti hefur hún þróast mjög mikið. En hraði breytinganna í bílnum hefur aukist.
Áður gat ný tegund bremsu, stýrisbúnaðar eða ljósa þróast á löngum tíma. Nú getur ný öryggistækni orðið staðalbúnaður í stórum hluta nýrra bíla á fáeinum árum. Það gerir eftirlitinu erfiðara að fylgja þróuninni.
Sama spurning og fyrir tæpum 60 árum
Þegar umræða fór fram á Alþingi árið 1968 var vandamálið að starfsaðstaðan gerði Bifreiðaeftirlitinu ekki kleift að nota þann nútímatækjabúnað sem þá var orðinn nauðsynlegur.
Í dag er tæknin allt önnur.
En spurningin er merkilega lík:
Hefur bifreiðaskoðunin þann búnað, þær upplýsingar og þær skoðunaraðferðir sem þarf til að fylgjast með þeirri tækni sem er komin í bílana?
Fyrir hálfri öld fólst lausnin í því að flytja skoðunina af bílaplaninu og inn á sérútbúið gólf.
Næsta stóra breyting gæti falist í því að færa skoðunina enn lengra — frá mælingu á vélrænum búnaði yfir í raunverulega sannprófun á rafrænum kerfum og hugbúnaði.
Bifreiðaskoðun hefur komið ótrúlega langt á 50 árum.
Spurningin er einfaldlega hvort bíllinn hafi farið enn lengra?
Tengdar greinar: Þegar maður fær grænan miða
