Íslensk bílaverkstæði frá upphafi til ársins 1970
Sjaldgæfar ljósmyndir sýna hvernig íslensk bílaverkstæði þróuðust frá litlum vinnustofum fyrstu bílaáranna yfir í stærri þjónustumiðstöðvar í Reykjavík og á landsbyggðinni.
Bifreiðaverkstæði Nikulásar Steingrímssonar — Verkstæði við Vatnsstíg 3; vorið 1927.
Staður: Reykjavík · Tími: 1927
Heimild: FIT, Fréttabréf desember 2024
Íslenskur bílaheimur byggðist ekki aðeins á innflutningi bifreiða. Frá fyrstu áratugum 20. aldar þurfti að laga, smíða, aðlaga og halda farartækjum gangandi við aðstæður sem voru oft miklu erfiðari en í nágrannalöndunum. Vegir voru grófir, varahlutir af skornum skammti og verkstæðismenn þurftu oft að finna sínar eigin lausnir.
Saga bílaverkstæðanna er því jafnframt saga íslenskrar iðnþróunar og samgangna. Myndirnar hér að neðan eru raunverulegar sögulegar ljósmyndir úr söfnum og eldri heimildum; engar gervimyndir eru notaðar í greininni.
Fyrstu árin – þegar viðgerðir voru fyrst og fremst handverk
Þegar bílar fóru að nema land á Íslandi varð fljótt ljóst að innflutningur einn dugði ekki. Vegakerfið var erfitt, varahlutir ekki alltaf tiltækir og vélarnar þurftu stöðugt viðhald. Fyrstu bifvélavirkjarnir unnu því við aðstæður þar sem útsjónarsemi og handverk skiptu jafn miklu máli og sérhæfð verkfæri.
Bifreiðaverkstæði Nikulásar Steingrímssonar — Önnur mynd frá verkstæðinu við Vatnsstíg 3; vorið 1927.
Staður: Reykjavík · Tími: 1927
Heimild: FIT, Fréttabréf desember 2024
Reykjavík – verkstæðin stækka með bílaöldinni
Reykjavík varð snemma miðstöð bílavæðingarinnar. Verkstæðin þróuðust úr litlum vinnustofum yfir í stærri þjónustusvæði þar sem sala, geymsla, viðgerðir og rekstur bílaflota fóru saman. Myndirnar af starfsemi Egils Vilhjálmssonar sýna þessa þróun sérstaklega vel, frá fyrstu árum við Grettisgötu til umfangsmeiri aðstöðu við Laugaveg og Rauðarárstíg.
Verkstæði Egils Vilhjálmssonar — Fyrstu ár fyrirtækisins við Grettisgötu 16–18.
Staður: Reykjavík · Tími: 1929–1932
Heimild: Bílablogg – Athafnamaðurinn Egill Vilhjálmsson
Egill Vilhjálmsson – nýbygging verkstæðis — Nýbygging við Laugaveg/Rauðarárstíg; byggingarleyfi 1931 og starfsemi flutt þangað á næstu árum.
Staður: Reykjavík · Tími: um 1932
Heimild: Bílablogg – Athafnamaðurinn Egill Vilhjálmsson
Verkstæði Egils Vilhjálmssonar — Verkstæði Egils Vilhjálmssonar.
Staður: Reykjavík · Tími: 1943
Heimild: FIT, Fréttabréf desember 2024
Egill Vilhjálmsson – Laugavegur/Rauðarárstígur — Athafnasvæði og verkstæðishús á horni Laugavegar og Rauðarárstígs.
Staður: Reykjavík · Tími: 1940–1950
Heimild: Bílablogg – Athafnamaðurinn Egill Vilhjálmsson
Verkstæði Páls Stefánssonar — Tryggvi Árnason við viðgerð á Ford A vörubíl við Hverfisgötu.
Staður: Reykjavík · Tími: um 1950
Heimild: FIT, Fréttabréf desember 2024
Egill Vilhjálmsson – athafnasvæði — Fjöldi jeppa við athafnasvæði fyrirtækisins.
Staður: Reykjavík · Tími: um 1955
Heimild: Bílablogg – Athafnamaðurinn Egill Vilhjálmsson
Bifreiðastöð Steindórs – bifreiðaskemma og verkstæði — Bifreiðaskemma sem jafnframt var verkstæði og þjónustustöð fyrir bíla Steindórs.
Staður: Reykjavík · Tími: fyrir 1970
Heimild: Bílablogg – saga Bifreiðastöðvar Steindórs
Sauðárkrókur – Kaupfélagið og verkstæðin við Freyjugötu
Á landsbyggðinni voru bílaverkstæði oft lykillinn að því að vöruflutningar, landbúnaður og daglegar samgöngur héldust gangandi. Á Sauðárkróki byggði Kaupfélag Skagfirðinga upp verkstæðisþjónustu við Freyjugötu og ljósmyndirnar varðveita bæði eldra og yngra skeið þeirrar starfsemi.
Bílaverkstæði Kaupfélags Skagfirðinga — Bílaverkstæði KS við Freyjugötu. KCM538.
Staður: Sauðárkrókur · Tími: ódagsett
Heimild: Héraðsskjalasafn Skagfirðinga, Kristján C. Magnússon · Safntilvísun: IS HSk N00189-A-KCM538
Bílaverkstæði Kaupfélags Skagfirðinga — „Gamla gamla bifreiðaverkstæði KS við Freyjugötu.“ KCM651.
Staður: Sauðárkrókur · Tími: ódagsett
Heimild: Héraðsskjalasafn Skagfirðinga, Kristján C. Magnússon · Safntilvísun: IS HSk N00189-A-KCM651
Bílaverkstæði Kaupfélags Skagfirðinga — Bílaverkstæði KS við Freyjugötu. KCM1070.
Staður: Sauðárkrókur · Tími: ódagsett
Heimild: Héraðsskjalasafn Skagfirðinga, Kristján C. Magnússon · Safntilvísun: IS HSk N00189-B-KCM1070
Vélaverkstæði Kaupfélags Skagfirðinga — Vöruflutningabíll austan við Vélaverkstæði KS við Freyjugötu.
Staður: Sauðárkrókur · Tími: 1960–1965
Heimild: Héraðsskjalasafn Skagfirðinga, Stefán Pedersen · Safntilvísun: IS HSk N00350-A-C-B3-297
Bílaverkstæði Kaupfélags Skagfirðinga — Bílaverkstæði KS við Freyjugötu árið 1966; K 217 samkvæmt safnlýsingu.
Staður: Sauðárkrókur · Tími: 1966
Heimild: Héraðsskjalasafn Skagfirðinga, Stefán Pedersen · Safntilvísun: IS HSk N00350-A-B-B3-283
Bílaverkstæði Áka á Sauðárkróki
Myndaröðin frá Bílaverkstæði Áka sýnir verkstæðið og nærumhverfi þess á sjöunda áratugnum. Myndirnar tengjast bifreið sem varð fyrir bruna, en um leið varðveita þær sjaldgæfa sýn á íslenskt bílaverkstæði og götumynd frá þessum tíma.
Bílaverkstæði Áka — Bifreið eftir bruna framan við bílaverkstæðið Áka.
Staður: Sauðárkrókur · Tími: 1960–1970
Heimild: Héraðsskjalasafn Skagfirðinga, Stefán Pedersen · Safntilvísun: IS HSk N00350-A-B-B3-236
Bílaverkstæði Áka — Bifreið eftir bruna framan við bílaverkstæðið Áka.
Staður: Sauðárkrókur · Tími: 1964
Heimild: Héraðsskjalasafn Skagfirðinga, Stefán Pedersen · Safntilvísun: IS HSk N00350-A-B-B3-237
Akureyri – öflug þjónustumiðstöð norðursins
Akureyri var mikilvæg samgöngu- og þjónustumiðstöð Norðurlands. Bifreiðastöð Akureyrar rak umfangsmikla starfsemi og bílaverkstæði var nauðsynlegur hluti rekstursins.
Bifreiðastöð Akureyrar — Bifreiðastöð Akureyrar; fyrirtækið rak m.a. stórt bílaverkstæði.
Staður: Akureyri · Tími: um 1955
Heimild: Héraðsskjalasafn Austur-Húnavatnssýslu · Safntilvísun: IS HAH 2016/26-A-1755b
Blönduós – bílafloti og verkstæðisþjónusta
Á Blönduósi má sjá hvernig verkstæði, vélsmiðjur og rekstur atvinnubíla fléttuðust saman. Mynd af bílaflota Kaupfélags Húnvetninga við Vélsmiðju Húnvetninga frá 1965 gefur góða mynd af mikilvægi slíkrar þjónustu í dreifðari byggðum.
Vélsmiðja Húnvetninga / Kaupfélag Húnvetninga — Bílafloti KH við Vélsmiðju Húnvetninga á Blönduósi.
Staður: Blönduós · Tími: 1965
Heimild: Héraðsskjalasafn Austur-Húnavatnssýslu · Safntilvísun: BB-1192a
Af hverju skipta þessar myndir máli?
Þær varðveita ekki aðeins bíla og verkstæðishús heldur líka vinnuaðstæður, verkfæri, götumyndir og atvinnulíf. Saman mynda þær mikilvægan kafla í sögu íslenskrar bílamenningar.
Frá handverki til skipulagðrar þjónustu
Þegar myndirnar eru skoðaðar í tímaröð sést skýr þróun. Fyrstu verkstæðin voru lítil og einföld og verkfærin að mestu handverkfæri. Með fjölgun bíla stækkuðu húsin, þjónustan varð sérhæfðari og verkstæðin urðu hluti af stærri fyrirtækjum, kaupfélögum og samgöngufyrirtækjum.
Á landsbyggðinni var hlutverk verkstæðanna sérstaklega mikilvægt. Þar þurfti að halda vörubílum, áætlunarbílum, jeppum og öðrum atvinnubílum í gangi án þess að sækja alla þjónustu til Reykjavíkur. Verkstæðin urðu þannig hluti af sjálfu innviðaneti byggðanna.
Safnið er ekki tæmandi. Fleiri myndir af íslenskum bílaverkstæðum fyrir 1970 eru varðveittar í ljósmynda- og héraðsskjalasöfnum víða um land. Bílablogg mun halda áfram að leita að slíkum heimildum og bæta við söguna eftir því sem nýtt efni finnst.
Heimildir og myndasöfn
- FIT – Fréttabréf desember 2024.
- Héraðsskjalasafn Skagfirðinga – myndir úr safni Kristjáns C. Magnússonar og Stefáns Pedersen.
- Héraðsskjalasafn Austur-Húnavatnssýslu.
- Bílablogg.is – eldri söguefni um Egil Vilhjálmsson og Bifreiðastöð Steindórs.
- Bílablogg.is · Íslensk bílasaga og bílamenning
Tengdar greinar: Athafnamaðurinn Egill Vilhjálmsson, Íslensk bílamenning, Bílakóngurinn Steindór
